Spondiloartritte tanı gecikmesinin belirleyicileri: Demografik özellikler, alt fenotipler ve kas-iskelet dışı tutulumlar gecikmeyi nasıl etkiler?

Emel Oğuz Kökoğlu; Hüseyin Kaplan; Melih Kızıltepe; Tuğba Kahraman Denizhan; Celil Barlas Cengiz; Abdurahman Soner Şenel

doi:10.4274/raed.galenos.2026.84856

Özet

Amaç

Spondiloartrit (SpA) hastalarında tanı gecikmesinin belirleyicilerini; demografik özellikler, klinik alt fenotipler ve kas-iskelet dışı tutulumların (EMM’lerin) arasındaki karmaşık etkileşime odaklanarak incelemektir.

Yöntem

Bu retrospektif kohort çalışmasına, Assessment of SpondyloArthritis International Society kriterlerine göre SpA tanısı almış, 289 aksiyel SpA (%70,6 radyografik, %29,4 non-radyografik), 82 periferik SpA, 12 psöriyatik artrit ve 24 enteropatik artrit fenotipinden oluşan toplam 371 hasta dahil edilmiştir. Demografik veriler, EMM varlığı (uveit, psöriyazis, enflamatuvar barsak hastalığı) ve hastalık aktivite parametreleri kaydedilmiştir. Tanı gecikmesi, semptomların başlaması ile resmi tanı konulması arasındaki süre olarak tanımlanmış; uzamış tanı süresi, kohortun medyan gecikme süresi temel alınarak >3 yıl olarak kategorize edilmiştir. Bağımsız öngördürücüleri belirlemek amacıyla regresyon analizleri uygulanmıştır.

Bulgular

Medyan tanısal gecikme süresi 3,0 yıl olarak saptanmıştır. Çok değişkenli (multivaryant) modelde, semptom başlangıcında genç yaşta olmanın, uzamış tanı gecikmesinin güçlü bir bağımsız öngördürücüsü olduğu belirlenmiştir (p<0,001). Ayrıca, kadın cinsiyeti uzamış gecikme riski ile anlamlı ve bağımsız bir şekilde ilişkili bulunmuştur (düzeltilmiş olasılık oranı: 1,723, %95 güven aralığı: 1,075-2,761, p=0,024). Aksine, konsolide periferik SpA alt fenotipinin tanı süresini anlamlı derecede kısalttığı görülmüştür (p<0,05). Dikkat çekici bir şekilde, spesifik EMM’lerin (uveit, psöriyazis, enflamatuvar barsak hastalığı) bireysel varlığının veya vücut kitle indeksinin tanı sürecini bağımsız olarak hızlandırmadığı veya tanı takvimi üzerinde anlamlı bir etki göstermediği belirlenmiştir.

Sonuç

Bulgularımız, erken yaşta başlayan hastalığın ve kadın cinsiyetinin SpA’da zamanında tanı konulmasının önündeki temel klinik engeller olduğunu; konsolide periferik alt fenotipin ise klinik tanınmayı anlamlı derecede hızlandırdığını göstermektedir. Paradoksik olarak, spesifik EMM’lerin varlığı bu süreci hızlandırmada belirgin bir tanısal avantaj sağlamamakta; bu durum, birinci basamak sağlık hizmetlerinde çok yönlü tarama stratejilerine ve klinik şüphenin artırılmasına duyulan acil ihtiyacı vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler:

Spondiloartrit, tanısal gecikme, ekstra-muskuloskeletal manifestasyonlar, semptom başlangıç yaşı, klinik alt fenotipler

Kaynaklar

Juanola X, Ramos MJM, Belzunegui JM, Fernández-Carballido C, Gratacós J. Treatment failure in axial spondyloarthritis: insights for a standardized definition. Adv Ther. 2022;39:1490-501.

CrossRef PubMed Google Scholar

Simone D, Al Mossawi MH, Bowness P. Progress in our understanding of the pathogenesis of ankylosing spondylitis. Rheumatology (Oxford). 2018;57(suppl_6):vi4-9.

CrossRef PubMed Google Scholar

El Maghraoui A. Extra-articular manifestations of ankylosing spondylitis: prevalence, characteristics and therapeutic implications. Eur J Intern Med. 2011;22:554-60.

CrossRef PubMed Google Scholar

Rudwaleit M, van der Heijde D, Landewé R, et al. The Assessment of SpondyloArthritis International Society classification criteria for peripheral spondyloarthritis and for spondyloarthritis in general. Ann Rheum Dis. 2011;70:25-31.

Zhao SS, Pittam B, Harrison NL, Ahmed AE, Goodson NJ, Hughes DM. Diagnostic delay in axial spondyloarthritis: a systematic review and meta-analysis. Rheumatology (Oxford). 2021;60:1620-8.

CrossRef PubMed Google Scholar

Sykes MP, Doll H, Sengupta R, Gaffney K. Delay to diagnosis in axial spondyloarthritis: are we improving in the UK? Rheumatology (Oxford). 2015;54:2283-4.

CrossRef PubMed Google Scholar

Seo MR, Baek HL, Yoon HH, et al. Delayed diagnosis is linked to worse outcomes and unfavourable treatment responses in patients with axial spondyloarthritis. Clin Rheumatol. 2015;34:1397-405.

Redeker I, Callhoff J, Hoffmann F, et al. The prevalence and impact of comorbidities on patients with axial spondyloarthritis: results from a nationwide population-based study. Arthritis Res Ther. 2020;22:210.

CrossRef

Hay CA, Packham J, Ryan S, Mallen CD, Chatzixenitidis A, Prior JA. Diagnostic delay in axial spondyloarthritis: a systematic review. Clin Rheumatol. 2022;41:1939-50.

CrossRef PubMed Google Scholar

Rudwaleit M, Landewé R, van der Heijde D, et al. The development of Assessment of SpondyloArthritis international Society classification criteria for axial spondyloarthritis (part I): classification of paper patients by expert opinion including uncertainty appraisal. Ann Rheum Dis. 2009;68:770-6. Erratum in: Ann Rheum Dis. 2011;70:1519.

Taylor W, Gladman D, Helliwell P, Marchesoni A, Mease P, Mielants H; CASPAR Study Group. Classification criteria for psoriatic arthritis: development of new criteria from a large international study. Arthritis Rheum. 2006;54:2665-73.

CrossRef PubMed Google Scholar

Masson Behar V, Dougados M, Etcheto A, et al. Diagnostic delay in axial spondyloarthritis: a cross-sectional study of 432 patients. Joint Bone Spine. 2017;84:467-71.

Redeker I, Callhoff J, Hoffmann F, et al. Determinants of diagnostic delay in axial spondyloarthritis: an analysis based on linked claims and patient-reported survey data. Rheumatology (Oxford). 2019;58:1634-8.

CrossRef

Aggarwal R, Malaviya AN. Diagnosis delay in patients with ankylosing spondylitis: factors and outcomes--an Indian perspective. Clin Rheumatol. 2009;28:327-31.

CrossRef PubMed Google Scholar

Gerdan V, Akar S, Solmaz D, et al. Initial diagnosis of lumbar disc herniation is associated with a delay in diagnosis of ankylosing spondylitis. J Rheumatol. 2012;39:1996-9.

Hajialilo M, Ghorbanihaghjo A, Khabbazi A, Kolahi S, Rashtchizadeh N. Ankylosing spondylitis in Iran; late diagnosis and its causes. Iran Red Crescent Med J. 2014;16:e11798.

CrossRef PubMed Google Scholar

Neuenschwander R, Hebeisen M, Micheroli R, et al. Differences between men and women with nonradiographic axial spondyloarthritis: clinical characteristics and treatment effectiveness in a real-life prospective cohort. Arthritis Res Ther. 2020;22:233.

CrossRef

Rusman T, van Bentum RE, van der Horst-Bruinsma IE. Sex and gender differences in axial spondyloarthritis: myths and truths. Rheumatology (Oxford). 2020;59(Suppl 4):iv38-46.

CrossRef PubMed Google Scholar